Herfstdip in de overgang: welke rol spelen progesteron en oestrogeen?

Zodra de dagen korter worden, merken veel mensen dat hun energie en stemming veranderen. Je komt 's ochtends moeilijker op gang, hebt minder zin om iets te ondernemen en zou het liefst vroeg op de bank kruipen. Dat noemen we vaak een herfstdip.

Maar bij vrouwen vanaf ongeveer 40 à 45 jaar kan er nóg iets meespelen: veranderende hormonen.
Tijdens de perimenopauze kunnen progesteron en oestrogeen sterk gaan schommelen. Na de menopauze zijn beide hormonen blijvend veel lager. Tegelijkertijd krijg je in het najaar minder daglicht. Dat beïnvloedt onder andere je biologische klok, slaap en systemen in de hersenen die betrokken zijn bij stemming.

Die combinatie kan ervoor zorgen dat je je in september of oktober ineens opvallend anders voelt.
Belangrijk is wel dat een herfstdip niet hetzelfde is als een depressie. Bij ernstige of langdurige somberheid is het verstandig verder te kijken dan hormonen alleen.

 

Wat betekent een herfstdip tijdens de overgang?

Een herfstdip iseen term voor tijdelijke klachten die ontstaan wanneer de zomer overgaat in herfst en winter.
Denk aan:

• minder energie
• moeite met opstaan
• meer behoefte aan slaap
• sneller geïrriteerd zijn
• minder initiatief
• meer behoefte aan eten of zoetigheid
• minder zin in sociale activiteiten
• minder libido
• concentratieproblemen
• een wat sombere of vlakke stemming

Bij een echte winterdepressie, ook wel seizoensgebonden depressie of Seasonal Affective Disorder genoemd, zijn de klachten duidelijk ernstiger en keren ze meestal in hetzelfde seizoen terug. Minder daglicht speelt daarbij waarschijnlijk een belangrijke rol.

Voor vrouwen in de overgang is het soms lastig om te bepalen waar klachten precies vandaan komen. Vermoeidheid, slecht slapen, somberheid, prikkelbaarheid en concentratieproblemen kunnen namelijk zowel bij de overgang als bij een winterdip voorkomen.
En dan kunnen beide processen elkaar ook nog versterken.

 

Waardoor kan een herfstdip in de overgang komen?

 

Minder daglicht

In de herfst worden de dagen snel korter. Dat heeft invloed op je biologische klok.
Daglicht helpt je lichaam bepalen wanneer het tijd is om wakker en actief te zijn en wanneer het tijd is om te slapen. Daarbij spelen onder andere melatonine en serotonine een rol.

Wanneer je 's ochtends veel minder licht krijgt, kan je slaap-waakritme veranderen. Sommige mensen worden slaperiger, trager en somberder.
Maar bij vrouwen rond de menopauze komt daar nog een tweede verandering bij.

 

Progesteron verandert vaak al vroeg in de overgang

De overgang begint niet pas wanneer je menstruaties stoppen.
Jaren daarvoor kan de eisprong al onregelmatiger worden. Wanneer er geen of minder goede eisprong plaatsvindt, wordt er ook minder progesteron geproduceerd.

Daardoor kan progesteron tijdens de perimenopauze behoorlijk fluctueren.

Progesteron heeft niet alleen een functie rondom de menstruatiecyclus. Een afbraakproduct van progesteron, allopregnanolon, werkt in de hersenen samen met het GABA-systeem. Dit systeem speelt onder andere een rol bij ontspanning, stressregulatie en slaap.

Onderzoek laat zien dat juist veranderingen in progesteron, oestrogeen en deze neuroactieve stoffen waarschijnlijk een rol kunnen spelen bij stemmingsgevoeligheid tijdens hormonale overgangsfasen. Het gaat daarbij niet simpelweg om “te weinig progesteron”, maar ook om hoe gevoelig iemand is voor hormonale veranderingen.

Dat verklaart mede waarom de ene vrouw nauwelijks stemmingsveranderingen ervaart en de andere ineens zegt:
“Het lijkt alsof ik mezelf niet meer ben.”

 

Ook oestrogeen gaat sterk schommelen

Tijdens de perimenopauze daalt oestrogeen meestal niet netjes in een rechte lijn.
Het kan de ene periode relatief hoog zijn en daarna ineens sterk dalen.
Oestrogeen heeft invloed op verschillende processen in de hersenen, waaronder systemen die betrokken zijn bij serotonine, stressregulatie en stemming. Juist sterke veranderingen in oestrogeen worden in onderzoek in verband gebracht met een grotere gevoeligheid voor depressieve klachten tijdens de menopauzetransitie.

 

Je hebt in deze fase dus mogelijk meerdere factoren tegelijk:

Minder daglicht, slechter slapen, schommelend oestrogeen, minder regelmatige progesteronproductie en vaak ook gewoon een druk leven.

Dat kan behoorlijk aantikken.

 

Wat gebeurt er na de menopauze?

Na de menopauze verandert het hormonale beeld.
Je bent officieel postmenopauzaal wanneer je twaalf maanden niet meer hebt gemenstrueerd. De eierstokken produceren dan veel minder progesteron en oestrogeen dan tijdens je vruchtbare jaren.

De extreme hormonale pieken en dalen van de perimenopauze worden meestal minder.
Maar dat betekent niet automatisch dat alle klachten verdwijnen.

Sommige vrouwen blijven bijvoorbeeld last houden van:

• slecht slapen
• weinig energie
• vaginale droogheid
• minder libido
• opvliegers
• nachtzweten
• prikkelbaarheid
• somberheid
• concentratieproblemen

En wanneer daar in oktober of november plotseling veel minder daglicht bovenop komt, kan de stemming opnieuw veranderen.

Het verschil is dus grofweg:
Vóór de menopauze: hormonale schommelingen spelen vaak een belangrijke rol.
Na de menopauze: de hormoonspiegels zijn structureel lager en factoren zoals slaap, stress, leefstijl en minder daglicht kunnen daar bovenop komen.


Een sombere stemming na de menopauze moet daarom niet automatisch worden afgedaan als “het hoort bij de leeftijd”.

 

Wanneer wordt een herfstdip een depressie?

Een paar dagen weinig energie hebben omdat het buiten donker en nat is, is iets heel anders dan wekenlang nauwelijks meer plezier ervaren.
Let vooral op wanneer je:

• vrijwel dagelijks somber bent
• nergens meer plezier uit haalt
• steeds meer mensen en activiteiten vermijdt
• nauwelijks energie hebt
• erg veel of juist heel slecht slaapt
• moeite hebt normaal te functioneren
• jezelf waardeloos of hopeloos voelt
• merkt dat de klachten langer dan ongeveer twee weken blijven bestaan

Een depressie kan samenvallen met de overgang, maar moet niet alleen vanuit hormonen worden bekeken. De menopauze kan bij sommige vrouwen de kwetsbaarheid voor depressieve klachten verhogen, maar psychologische, sociale, lichamelijke en hormonale factoren kunnen allemaal meespelen.
Bij ernstige, aanhoudende of snel verergerende somberheid is het verstandig contact op te nemen met je huisarts of een andere deskundige.


 

Wat kun je zelf doen bij een herfstdip?

 

Ga zo vroeg mogelijk naar buiten

Juist het ochtendlicht is belangrijk voor je biologische klok.
Probeer iedere ochtend buiten te komen, ook als de lucht grijs is. Buitenlicht is nog altijd veel sterker dan het licht in je woonkamer.
Een dagelijkse wandeling is daarom niet alleen goed voor je conditie, maar kan in de donkere maanden ook helpen je dag-nachtritme te ondersteunen.

 

Blijf bewegen

Wanneer je somber en moe bent, heb je meestal juist minder behoefte om te bewegen.
Toch kunnen wandelen, fietsen en krachttraining helpen om je lichamelijk en mentaal actiever te voelen.
Zeker na je 45e heeft krachttraining daarnaast voordelen voor het behoud van spieren en botten.

 

Bescherm je slaap

Slecht slapen en somberheid versterken elkaar gemakkelijk.
Tijdens de overgang kan slaap al worden verstoord door nachtzweten, opvliegers, stress of vaker wakker worden. In de herfst kan je biologische klok daar nog bovenop veranderen.
Probeer daarom vaste tijden aan te houden voor opstaan en slapen en pak vooral 's ochtends voldoende daglicht.
Lees ook onze blog Slecht slapen in de overgang.

 

Trek je niet volledig terug

Bij een herfstdip voelt afzeggen soms aantrekkelijk.
Maar dagen achter elkaar weinig mensen zien en weinig ondernemen kan juist bijdragen aan een steeds somberder stemming.
Je hoeft je agenda niet vol te plannen. Een wandeling met iemand, koffie drinken of samen sporten kan al voldoende zijn om structuur en verbinding te houden.

 

Welke ondersteuning kan mogelijk helpen bij herstdip?

Wanneer jouw herfstdip tegelijk ontstaat met duidelijke overgangsklachten, is het logisch om óók naar je hormonale fase te kijken.
Niet omdat iedere sombere stemming door hormonen komt, maar omdat hormonen wel degelijk invloed hebben op processen die met stemming, stress en slaap samenhangen.

 

Progesteron vóór de menopauze

Tijdens de perimenopauze kan progesteron eerder en sterker gaan fluctueren doordat eisprongen minder regelmatig worden.
Voor vrouwen die natuurlijke ondersteuning zoeken rondom deze hormonale veranderingen, kan bio-identieke progesteroncrème een product zijn om je verder te helpen. 
De progesteroncrème van Optimaal Gezond bevat USP-progesteron en is bedoeld als ondersteuning tijdens hormonale veranderingen.

Lees ook: Hoe gebruik je bio-identieke progesteroncrème?

 

En hoe zit het na de menopauze?

Na de menopauze ligt de situatie anders. Niet alleen progesteron, maar ook oestrogeen is dan aanzienlijk lager.
Daarom kijken we bij Optimaal Gezond in deze levensfase niet uitsluitend naar progesteron.
Balance Plus Therapy is ontwikkeld voor vrouwen bij wie naast progesteron ook de afname van oestrogeen relevant kan zijn. Het bevat progesteron in combinatie met plantaardige fyto-oestrogenen en kan worden bekeken door vrouwen die natuurlijke ondersteuning zoeken tijdens of na de menopauze.

Lees ook onze artikelen Klachten na de menopauze en Overgang en angst.

 

Kan lichttherapie helpen?

Bij een duidelijke winterdepressie kan lichttherapie effectief zijn.
Daarbij wordt meestal gebruikgemaakt van een speciale lamp van ongeveer 10.000 lux, vaak in de ochtend. Een gewone bureaulamp heeft niet hetzelfde effect. Thuisarts noemt lichttherapie als een van de behandelmogelijkheden voor winterdepressie.

 

Veelgestelde vragen of een herfstdip

 

Kan progesterontekort een depressie veroorzaken?

Zo eenvoudig ligt het niet. Progesteron en het afbraakproduct allopregnanolon hebben invloed op systemen in de hersenen die betrokken zijn bij stress, slaap en stemming. Tijdens de perimenopauze kunnen veranderingen in progesteron daarom bijdragen aan stemmingsgevoeligheid. Een depressie kan ook andere oorzaken hebben. 

 

Kan een daling van oestrogeen je somber maken?

Oestrogeen beïnvloedt verschillende processen in de hersenen. Vooral schommelingen in oestrogeen tijdens de perimenopauze worden geassocieerd met een grotere kwetsbaarheid voor depressieve klachten bij sommige vrouwen. Dat betekent niet dat iedere vrouw met een laag oestrogeen depressief wordt.

 

Kun je na de menopauze nog last krijgen van hormonale somberheid?

Ja, stemmingsklachten kunnen ook na de menopauze voorkomen. De hormonen zijn dan minder grillig dan tijdens de perimenopauze, maar de niveaus van oestrogeen en progesteron zijn blijvend lager. Daarnaast kunnen slecht slapen, opvliegers, gezondheidsproblemen, stress en levensgebeurtenissen bijdragen.

 

Wat is het verschil tussen een herfstdip en winterdepressie?

Bij een herfstdip voel je je bijvoorbeeld wat vermoeider, minder actief of somberder, maar kun je doorgaans nog functioneren.
Bij een winterdepressie zijn de klachten ernstiger en hebben ze duidelijke invloed op het dagelijks leven. Vaak komt hetzelfde patroon meerdere jaren tijdens herfst en winter terug.

 

Helpt progesteroncrème tegen een herfstdip?

Progesteroncrème zorgt voor meer balans in je hormonen en dat kan weer bijdragen aan vermindering van de dip.

 

Waarom ben ik juist sinds de overgang ieder najaar somber?

Dat kan een combinatie zijn. Tijdens de overgang verandert je hormonale omgeving, terwijl tegelijkertijd in het najaar de hoeveelheid daglicht afneemt. Voeg daar slecht slapen, stress en minder beweging aan toe en je kunt merken dat je in deze periode gevoeliger bent dan vroeger.

 

Conclusie: kijk verder dan alleen naar het donkere weer

Wanneer je vroeger zonder problemen door de herfst kwam en je sinds de overgang iedere oktober denkt: wat gebeurt er met mij?, is het niet vreemd om ook naar je hormonen te kijken.

Progesteron en oestrogeen hebben invloed op veel meer dan alleen menstruatie en vruchtbaarheid. Ze staan ook in verbinding met systemen die betrokken zijn bij slaap, stress en stemming.

Tijdens de perimenopauze zijn vooral de schommelingen belangrijk. Na de menopauze zijn progesteron en oestrogeen structureel lager.
En daar komt in de herfst minder daglicht nog eens bovenop.
Begin daarom bij de basis: dagelijks naar buiten, bewegen, voldoende slaap en verbinding met andere mensen. Kijk daarnaast of je andere signalen van hormonale verandering herkent.


Wil je natuurlijke ondersteuning rondom de overgang? Lees dan rustig meer over onze progesteroncrème of, wanneer je verder in of voorbij de menopauze bent, over Balance Plus Therapy. Zo kun je zelf bekijken welke ondersteuning mogelijk bij jouw levensfase past.

Auteur: Elsa